Báo cáo định kỳ tháng 6 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) vừa phát đi một dự báo chấn động, phơi bày một bước ngoặt cực đoan của thị trường năng lượng toàn cầu. Nền kinh tế thế giới, vốn vừa trải qua cơn chấn động địa chính trị dữ dội nhất lịch sử khi eo biển Hormuz bị phong tỏa kể từ ngày 28/2, đang đứng trước một kịch bản đảo chiều chưa từng có.
Dưới lăng kính phân tích vĩ mô, thị trường dầu mỏ không đơn thuần là phục hồi, mà đang tăng tốc lao thẳng từ trạng thái thâm hụt nguồn cung nghiêm trọng sang một chu kỳ thừa mứa tổng lực vào năm 2027. Đây là một thực tế phũ phàng minh chứng cho thấy: Những phản ứng phòng vệ của các quốc gia sản xuất và sự thay đổi trong cấu trúc tiêu thụ đang tạo ra một lực đẩy cộng hưởng, biến nỗi sợ hãi khan hiếm thành cuộc khủng hoảng thừa công suất chỉ trong vòng một chu kỳ ngắn hạn.
🌪️ Cơn đột quỵ nguồn cung 14 triệu thùng và chiếc lò xo phục hồi bị nén chặt
Tổn thất lịch sử và thực địa chuyển tải
Cuộc không kích ngày 28/2 mở màn cho cuộc chiến chiến lược giữa Mỹ – Israel và Iran đã biến Vịnh Ba Tư thành một tử địa logistics, chặn đứng hơn 14 triệu thùng dầu mỗi ngày xuất khẩu từ Trung Đông. Bản báo cáo của IEA thừa nhận đây là cuộc khủng hoảng gián đoạn nguồn cung lớn nhất từng được ghi nhận, bẻ gãy hoàn toàn cấu trúc phân phối năng lượng toàn cầu và trực tiếp đẩy tốc độ rút ròng kho dự trữ lên mức báo động 3,8 triệu thùng/ngày xuyên suốt giai đoạn chiến tranh. Riêng trong tháng 5, lượng dầu bị rút tháo cống khỏi các kho chứa chiến lược đã chạm mức đỉnh điểm 4,6 triệu thùng/ngày, đặt thế giới trước rủi ro cạn kiệt tồn kho về mức thấp kỷ lục trước khi cán cân cung – cầu có thể lập lại trạng thái cân bằng vào cuối năm nay.
Tuy nhiên, chính tính chất cực đoan của cuộc khủng hoảng đã tạo ra một lực nén khổng lồ cho sự phục hồi. Ngay sau khi bản ghi nhớ hòa bình sơ bộ được thông qua, dòng chảy thô qua eo biển chiến lược này đã lập tức khởi sắc. Nhờ vào các hoạt động chuyển tải dầu khẩn cấp giữa các tàu tại Vịnh Oman, lưu lượng dầu thô rời Trung Đông đã nhanh chóng hồi phục từ mức đáy 9,6 triệu thùng/ngày trong tháng 5 lên ngưỡng 12 triệu thùng/ngày vào đầu tháng 6.
Bóng ma rủi ro vận hành và tuyên bố diều hâu của Donald Trump
Bất chấp các tín hiệu lạc quan thực địa, IEA vẫn đưa ra những cảnh báo đanh thép về tính bất định của tiến trình này. Nguồn cung Trung Đông không thể thiết lập lại trạng thái ổn định chỉ bằng một chữ ký pháp lý. Thị trường đang phải đối mặt với những rào cản kỹ thuật và chính trị mang tính hậu quả, đặc biệt là chiến dịch rà phá bom mìn kéo dài tại các hành lang hàng hải quốc tế và các tranh chấp bảo hiểm, vận chuyển chưa có lời giải.
Sự mong manh của nền hòa bình này càng bị đẩy lên cao trào bởi các phát ngôn mang tính khó đoán đặc trưng của Tổng thống Donald Trump. Việc ông khẳng định thỏa thuận với Tehran chưa phải là kết quả cuối cùng, đồng thời đe dọa tái khởi động các hành động quân sự nếu Nhà Trắng cảm thấy “không hài lòng”, đã lập tức kích hoạt tâm lý phòng vệ của giới đầu cơ. Trong phiên ngày 17/6, giá dầu thô Brent giao sau tại London đã bật tăng gần 1%, chốt phiên ở mức 79,55 USD/thùng, trong khi dầu WTI tại New York tiến sát ngưỡng 76,79 USD/thùng. Đây là minh chứng cho thấy thị trường vẫn đang phải trả một khoản “phí rủi ro địa chính trị” không hề nhỏ trước những tuyên bố bất nhất từ Washington.
⚖️ Đại dịch chuyển 2027: Điểm gãy vĩ mô từ thâm hụt sang thặng dư 5 triệu thùng
Sự bất đối xứng giữa tổng cung và tổng cầu
Nếu như năm 2026 được định vị là một năm thâm hụt cung ứng khi sản lượng toàn cầu sụt giảm 3,9 triệu thùng/ngày – do đà suy kiệt của Trung Đông lấn át hoàn toàn mức tăng trưởng sản lượng của châu Mỹ – thì năm 2027 sẽ là thời điểm quả bom nổ chậm của sự dư thừa chính thức kích nổ. IEA dự báo vào năm 2027, nguồn cung dầu toàn cầu sẽ ghi nhận một cú nhảy vọt vô tiền khoáng hậu thêm 8 triệu thùng/ngày khi dòng dầu Trung Đông ồ ạt quay trở lại, cộng hưởng với các đại dự án khai thác mới tại châu Mỹ đã đi vào giai đoạn vận hành ổn định. Ngược lại, nhu cầu tiêu thụ toàn cầu được dự báo chỉ tăng trưởng ở mức khiêm tốn 2 triệu thùng/ngày.
Sự lệch pha nghiêm trọng này sẽ đẩy thị trường vào trạng thái thặng dư kỷ lục 5,05 triệu thùng/ngày vào năm 2027, vượt xa mọi dự báo thặng dư hơn 4 triệu thùng được đưa ra hồi cuối năm 2025. Về mặt logic, thị trường năng lượng đang chuẩn bị dịch chuyển từ cực đoan này sang cực đoan khác: từ một cuộc khủng hoảng thiếu hụt do chiến tranh sang một cuộc khủng hoảng thừa do quán tính sản xuất.
Sự xói mòn nhu cầu và sự kiên cường của nguồn cung Nga
Bản chất của sự dư thừa này còn xuất phát từ sự suy kiệt nội tại của tổng cầu toàn cầu. IEA xác nhận nhu cầu tiêu thụ dầu thế giới sẽ giảm 1,1 triệu thùng/ngày trong cả năm nay, sau khi đã ghi nhận mức sụt giảm kinh hoàng 5 triệu thùng/ngày trong quý II. Căng thẳng không còn gói gọn ở những khu vực chịu tác động trực tiếp từ tiếng súng, mà đã lan rộng thành một cuộc suy thoái nhu cầu mang tính hệ thống đối với tất cả các loại nhiên liệu chính, đặc biệt là dầu diesel – thứ vốn là thước đo chính xác nhất phản ánh sức khỏe của hoạt động sản xuất công nghiệp và vận tải toàn cầu. Dù IEA kỳ vọng nhu cầu sẽ phục hồi khi giá dầu giảm và triển vọng kinh tế ấm lên vào năm tới, sự trỗi dậy của các nguồn năng lượng thay thế xanh hậu chiến tranh đang đặt một dấu hỏi lớn lên khả năng lấy lại phong độ của nhiên liệu hóa thạch.
Trong khi đó, ở trục cung ứng đối trọng, xuất khẩu dầu thô và nhiên liệu tinh chế của Nga vẫn chứng minh một sự kiên cường đáng kinh ngạc khi duy trì ổn định ở mức 7,4 triệu thùng/ngày trong tháng 5. Các chiến dịch tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine vào hệ thống lọc dầu nội địa của Moscow không thể bóp nghẹt được dòng tiền của Điện Kremlin; trái lại, nó buộc Nga phải tối đa hóa khối lượng xuất khẩu dầu thô ra thị trường quốc tế để bảo toàn nguồn thu ngân sách. Sự ổn định mang tính thách thức này của Nga, kết hợp với dòng chảy dầu công khai của Iran và sản lượng từ châu Mỹ, chính là những tác nhân cốt lõi đẩy nhanh thế giới vào hố sâu thừa mứa nguồn cung.
📌 Nhận định tổng quan
Cú sốc giá dầu giảm gần 2% ngay trong phiên sáng ngày 18/6 – kéo giá dầu Brent lùi sâu về sát mốc 78 USD/thùng và WTI rơi về vùng 75 USD/thùng là phản ứng mang tính định hướng của thị trường trước các số liệu dự báo của IEA. Thế giới đang đứng trước một cơ hội mang tính chiến lược nhưng cũng đầy rủi ro. Sự thừa mứa nguồn cung trong năm 2027 sẽ mang lại không gian tái định hình an ninh cho các quốc gia tiêu thụ, cho phép họ làm đầy lại các kho dự trữ chiến lược đã bị bào mòn và xây dựng hệ thống phòng vệ mới với chi phí thấp hơn.
Tuy nhiên, đối với các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ, đây là một lời cảnh báo đanh thép về một chu kỳ suy thoái giá trị dài hạn. “Vũ khí dầu mỏ” từng giúp Iran và các cường quốc Vùng Vịnh định hình cục diện chiến tranh vào đầu năm nay sẽ nhanh chóng mất đi hiệu năng khi thị trường ngập tràn trong làn sóng thặng dư 5 triệu thùng/ngày. Ngọn lửa Trung Đông có thể sắp tắt bằng một giải pháp ngoại giao, nhưng hệ quả vĩ mô mà nó để lại là một thị trường năng lượng phân rã, nơi quyền lực tối cao đang chuyển dịch từ tay những kẻ sở hữu giếng dầu sang những quốc gia kiểm soát được công nghệ lưu trữ và chuỗi cung ứng mới.
