Tết xứ hoa anh đào: Điểm lại những nghi lễ và tập tục
Đầu năm ở xứ hoa anh đào, những nghi lễ và tập tục truyền thống lại khẽ vang, nối tiếp nhịp sống quen thuộc nhưng đầy ý nghĩa. Từ Toshikoshi Soba đến Joya no Kane, từ Kadomatsu đến Kagami Mochi, mỗi phong tục đều kể một câu chuyện riêng, vừa quen thuộc vừa mang nét độc đáo của Oshōgatsu.
Một trong những nghi lễ quen thuộc nhưng chứa đựng nhiều giá trị tượng trưng là Toshikoshi Soba – mì sợi dài được ăn vào đêm giao thừa. Người Nhật tin rằng sợi mì dài tượng trưng cho tuổi thọ, đồng thời cắt đứt những phiền muộn của năm cũ, đón chào một năm mới thảnh thơi và may mắn. Phong tục này gần gũi với quan niệm ‘cắt bỏ điều xấu’ của nhiều nền văn hóa Đông Á. Tuy nhiên, cách thực hiện mang đậm dấu ấn Nhật Bản: ăn mì nóng trong không khí gia đình quây quần, yên tĩnh và tôn nghiêm.
Tiếp theo là Joya no Kane, nghi lễ đánh 108 tiếng chuông tại các chùa Phật giáo vào đêm Giao thừa. Mỗi tiếng chuông tượng trưng cho một phiền não của con người. Việc hòa mình trong tiếng chuông giúp thanh lọc tâm hồn, giải tỏa những muộn phiền còn sót lại từ năm cũ. Không khí đêm Giao thừa tại các chùa Nhật luôn tĩnh lặng, sâu lắng, trái ngược với sự ồn ào của các lễ hội đầu năm phương Tây, tạo nên trải nghiệm vừa thiêng liêng, vừa sâu lắng, giúp người tham gia chiêm nghiệm nội tâm.
Một tập tục quen thuộc khác là Nengajō, thiệp chúc mừng năm mới. Người Nhật chuẩn bị thiệp từ cuối năm cũ, gửi qua bưu điện để đảm bảo phát vào đúng ngày 1/1. Mỗi tấm thiệp không chỉ là lời chúc, mà còn thể hiện sự kết nối cộng đồng, nhắc nhở về gia đình, bạn bè và người thân. Các biểu tượng may mắn như hoa đào, chim hạc hay chú heo khiến phong tục này vừa gần gũi, vừa mang tính giáo dục. Phong tục còn kèm theo quy tắc nghiêm ngặt: nhà đang có tang sẽ không nhận hoặc gửi thiệp.
Otoshi-dama – tiền lì xì dành cho trẻ em được bỏ trong những phong bì nhỏ gọi là pochibukuro, cũng là một phần không thể thiếu. Tập tục này quen thuộc với nhiều nền văn hóa Á Đông, nhưng cách thực hiện lại mang dấu ấn Nhật Bản. Trẻ em nhận Otoshi-dama trong không khí tĩnh tại, trang trọng, thường vào sáng mùng 1 cùng bữa Osechi Ryori. Phong tục này nhấn mạnh ý nghĩa giáo dục, dạy con về giá trị tiền bạc, may mắn và truyền thống gia đình.
Bên cạnh những điều quen thuộc, Oshōgatsu còn có nhiều tập tục đặc trưng, mang đậm bản sắc Nhật Bản. Điển hình là Kagami Biraki, nghi lễ ‘bẻ bánh mochi’ và dùng bánh trong những ngày đầu năm. Mochi không chỉ là thực phẩm mà còn là biểu tượng sức mạnh, sinh lực, may mắn và sự khởi đầu mới. Việc bẻ mochi và chia sẻ cùng gia đình tạo khoảnh khắc gắn kết thiêng liêng, thể hiện lòng tôn kính thần linh và tinh thần sum họp.
Ngoài ra, Kadomatsu, Shimenawa và Kagami Mochi không chỉ là đồ trang trí mà còn là biểu tượng mời thần Toshigami về nhà, bảo hộ gia đình và đem lại cát khí. Sự hiện diện của các vật phẩm này từ ngày 28/12-7/1 tạo nên một không gian vừa quen thuộc với người Nhật, vừa lạ mắt với người nước ngoài. Chúng làm nổi bật sự giao thoa giữa tâm linh và đời sống vật chất.
Các vật phẩm đầu năm khác như Hamaya – mũi tên trừ tà, Hamayumi – cung xua điều xấu, Ema – bảng gỗ viết ước nguyện treo tại đền, hay Fukubukuro – túi may mắn mua sắm ngày đầu năm. Chúng góp phần tạo nên nét độc đáo của Oshōgatsu, vừa trang nghiêm vừa tươi vui.
Cuối cùng, tất cả những nghi lễ và tập tục – từ Toshikoshi Soba, Joya no Kane, Otoshi-dama, đến Kadomatsu hay Kagami Mochi – hòa quyện tạo nên bức tranh Oshōgatsu trọn vẹn: vừa thanh tịnh, vừa gắn kết gia đình, vừa đậm chất tâm linh. Chúng vừa quen thuộc, gần gũi với văn hóa Á Đông, lại vừa mang dấu ấn riêng của xứ Phù Tang, biến mỗi ngày đầu năm thành một hành trình tinh thần sâu sắc. Oshōgatsu vì thế không chỉ là lễ hội, mà là khoảnh khắc dừng lại để tĩnh tâm, gột rửa năm cũ, kết nối các thế hệ và khởi đầu một năm mới trọn vẹn, bình an và đầy may mắn.
Ngay trong cách người Việt mở đầu năm mới, từ khoảnh khắc sum vầy bên mâm cơm giao thừa đến thói quen hái lộc, chúc Tết hay trao lì xì đỏ, đều gửi gắm điều lành. Những nghi thức giản dị nhưng ấm áp này nuôi dưỡng cảm giác khởi đầu nhẹ nhàng và đầy hy vọng. Khi đặt cạnh những nghi lễ Oshōgatsu thanh khiết và tuần tự của Nhật Bản, bức tranh đầu năm mở rộng thêm một chiều sâu khác: một bên rộn ràng sắc đỏ, bên kia trầm tĩnh với gam xanh trắng của mùa đông. Một bên nhấn mạnh sum họp, bên kia chú trọng thanh lọc tâm thức. Chính sự khác biệt ấy, khi được nhìn bằng sự tôn trọng và thấu hiểu, trở thành điểm chạm tự nhiên giúp người Việt và người Nhật dễ tìm thấy tiếng nói chung. Sự kín đáo trong cách trao điều may, trân trọng nghi thức mở đầu năm mới, và niềm tin rằng khởi đầu đẹp sẽ dẫn đường cho cả một hành trình dài, tất cả đều hội tụ nơi đây. Nhờ vậy, mỗi dịp Tết, dù là Tết Việt hay Oshogatsu, đều có thể trở thành một không gian tinh thần mềm mại nơi hai nền văn hóa gặp nhau nhẹ như gió đầu xuân, tạo nên sự tin cậy sâu lắng và mở ra những kết nối hướng về tương lai.
