Noh, Kabuki và nghệ thuật kể chuyện qua hình thể
Có những câu chuyện không cần kể bằng lời. Trên sân khấu truyền thống Nhật Bản, câu chuyện đôi khi chỉ bắt đầu từ một bước chân chậm, một cái nghiêng đầu rất khẽ, hay một khoảnh khắc im lặng kéo dài hơn bình thường. Noh và Kabuki, hai loại hình sân khấu tưởng chừng đối lập, lại cùng chia sẻ một niềm tin sâu sắc: hình thể có thể trở thành ngôn ngữ, và cơ thể con người có thể mang vác cả ký ức văn hóa.
Noh là sân khấu của tĩnh lặng. Ra đời từ tầng lớp quý tộc và giới samurai, Noh mang nhịp điệu chậm rãi, tiết chế và đầy khoảng trống. Trên sân khấu gần như không thay đổi bối cảnh, người xem được dẫn vào thế giới nội tâm của nhân vật – nơi cảm xúc không bộc lộ bằng hành động mạnh, mà bằng sự dồn nén, lắng sâu. Mỗi bước đi đều có trọng lượng, mỗi cái dừng đều là một lời tự sự thầm lặng. Xem Noh là học cách kiên nhẫn, là chấp nhận để cảm xúc tự lan ra trong im lặng.
Trên gương mặt diễn viên Noh là chiếc mặt nạ tưởng như che giấu cảm xúc, nhưng thực chất lại mở ra vô vàn tầng nghĩa. Mặt nạ không cười cũng không khóc, nhưng chỉ cần một góc nghiêng rất nhỏ, ánh sáng thay đổi đôi chút, cảm xúc đã chuyển mình. Buồn, vui, tiếc nuối hay thanh thản không nằm trên khuôn mặt, mà nằm trong cách người xem đối diện với nó. Noh dạy con người cảm bằng trực giác, đọc cảm xúc qua những gì không được nói ra.
Nếu Noh là sự lắng đọng, thì Kabuki là sự bùng nổ. Sinh ra từ đời sống thị dân, Kabuki mang hơi thở sôi động, đầy màu sắc và năng lượng. Sân khấu Kabuki là nơi câu chuyện được phóng đại bằng hình thể, bằng những động tác mạnh mẽ, dứt khoát và giàu kịch tính. Trang phục rực rỡ, hóa trang đậm, từng bước chân vang lên rõ ràng như nhịp trống dẫn dắt cảm xúc người xem. Kabuki không giấu mình, mà phô diễn trọn vẹn sức sống của con người.
Trong Kabuki, trang phục không chỉ để mặc mà để kể chuyện. Màu sắc, hoa văn, độ nặng của y phục đều ảnh hưởng đến cách diễn viên chuyển động. Một cái xoay người làm vạt áo tung ra, một động tác kéo tay áo cũng đủ hé lộ thân phận, tính cách và số phận nhân vật. Người xem “đọc” câu chuyện trước hết bằng mắt, rồi mới bằng tai. Hình thể trở thành chữ viết, sân khấu trở thành trang sách sống động.
Dù khác biệt, Noh và Kabuki gặp nhau ở điểm cốt lõi: kỷ luật của cơ thể. Mỗi động tác đều được luyện tập nghiêm ngặt, mỗi bước đi đều có quy chuẩn. Cơ thể không được phép tùy tiện, bởi chỉ khi kiểm soát được hình thể, người diễn mới truyền tải được cảm xúc sâu nhất. Nghệ thuật kể chuyện của Nhật Bản không nằm ở sự ngẫu hứng, mà ở khả năng làm chủ từng chi tiết nhỏ bé.
Âm nhạc truyền thống là dòng chảy vô hình nâng đỡ tất cả. Tiếng trống, tiếng sáo, tiếng đàn shamisen không chỉ tạo nền mà định hướng nhịp diễn. Có lúc âm thanh dồn dập đẩy cảm xúc lên cao, có lúc khoảng lặng kéo dài khiến người xem phải nín thở. Trong Noh và Kabuki, im lặng cũng là một dạng âm nhạc – thứ âm nhạc của sự chờ đợi và suy ngẫm.
Ẩn sau sân khấu là cách người Nhật nhìn về con người. Những câu chuyện thường xoay quanh danh dự, số phận, tình cảm và trách nhiệm. Nhân vật có thể mạnh mẽ hoặc yếu đuối, cao quý hoặc bình thường, nhưng luôn đứng trước lựa chọn và hệ quả của lựa chọn ấy. Sân khấu trở thành tấm gương để xã hội soi vào chính mình, để suy nghĩ về điều đúng, điều sai, và cách sống sao cho trọn vẹn.
Trong không gian văn hóa Việt, nghệ thuật truyền thống cũng từng gửi gắm câu chuyện bằng hình thể và nhịp điệu. Từ sân đình làng quê đến những chiếu hát dân gian, ánh mắt, động tác và âm thanh giữ vai trò dẫn dắt cảm xúc, nơi lời nói không phải lúc nào cũng cần thiết để truyền tải ý nghĩa. Chính sự tương đồng ấy tạo nên một mạch cảm nhận tự nhiên khi nhìn sang Noh và Kabuki của Nhật Bản – những loại hình sân khấu nơi cơ thể, tiết tấu và khoảng lặng trở thành ngôn ngữ kể chuyện. Giữa Việt Nam và Nhật Bản, nghệ thuật truyền thống vì thế không chỉ là di sản cần gìn giữ, mà còn là chiếc cầu tinh tế nối những cộng đồng trân trọng chiều sâu văn hóa, đề cao kỷ luật biểu đạt và tin rằng những giá trị bền vững thường được truyền đi bằng sự tiết chế và tinh tế hơn là phô trương.
Ngày nay, giữa một thế giới ngập tràn hình ảnh và âm thanh, Noh và Kabuki vẫn giữ nguyên giá trị của mình. Chúng nhắc con người nhớ rằng không phải điều gì cũng cần nói ra. Có những câu chuyện chỉ có thể cảm nhận khi ta sẵn sàng dừng lại, quan sát và lắng nghe bằng cả cơ thể và tâm trí.
Noh và Kabuki, rốt cuộc, không chỉ là sân khấu. Chúng là ký ức sống, là cách một nền văn hóa gửi gắm những điều khó nói nhất về con người – qua từng bước chân, từng nhịp thở và từng khoảnh khắc im lặng đầy ý nghĩa.
