Mâm cỗ ngày Tết: Sự tinh tế ẩm thực ba miền
Nếu như sắc hoa Đào, hoa Mai là diện mạo rạng rỡ bên ngoài của ngày Tết, thì mâm cỗ chính là linh hồn trú ngụ bên trong mỗi nếp nhà – nơi hội tụ tinh hoa sản vật đất trời và tấm lòng thành kính sâu sắc của con cháu dâng lên tổ tiên. Đối với người Việt, chuẩn bị mâm cỗ Tết không đơn thuần là nấu một bữa cơm ngon, mà là đang thiết kế một bản giao hưởng vị giác, nơi mỗi món ăn đều gói trọn một lời chúc lành và triết lý nhân sinh riêng biệt. Do địa hình trải dài với những đặc trưng khí hậu khác nhau, mâm cỗ Tết đã trở thành một bản đồ văn hóa đa dạng, phản ánh rõ nét tính cách con người ở mỗi vùng miền.
Tết miền Bắc: Sự chuẩn mực vàng son và tinh hoa
Giữa cái lạnh hanh hao của mùa đông xứ Bắc, mâm cỗ Tết hiện lên như một biểu tượng của sự thanh lịch, chuẩn mực và tinh tế. Người miền Bắc, đặc biệt là trong các gia đình Hà Nội, luôn giữ quy tắc “bốn bát bốn đĩa” tượng trưng cho tứ trụ, hoặc “sáu bát sáu đĩa” để cầu mong phát lộc, phát tài. Sự cầu kỳ bắt đầu từ món bánh chưng xanh vuông vức – linh hồn của lúa nếp đồng quê, cho đến bát canh măng lưỡi lợn được hầm kỹ cùng móng giò, mang vị ngọt đậm đà và hơi ấm sực nức gian bếp.
Điểm nhấn độc đáo nhất của Tết xứ Bắc chính là món thịt đông. Trong cái se se lạnh, những miếng thịt được ninh nhừ, để nguội cho đến khi kết lại trong veo như hổ phách, mang đến cảm giác mát lạnh nhưng lại tan chảy hơi ấm của tình thân khi thưởng thức. Đi kèm với đó không thể thiếu đĩa dưa hành muối chua thanh, đóng vai trò như một vị “trọng tài” tài ba giúp cân bằng lại cái béo ngậy của thịt mỡ. Mọi món ăn từ giò lụa đến nem rán đều được bày biện nhỏ nhắn, chỉn chu, phản ánh tâm hồn trọng lễ nghi và khuôn phép của con người đất Bắc.
Tết miền Trung: Nét tinh xảo chắt chiu từ vùng đất di sản
Tiến vào dải đất miền Trung nắng gió, mâm cỗ Tết lại mang vẻ đẹp của sự tỉ mỉ, chắt chiu và lòng hiếu khách nồng hậu. Chịu ảnh hưởng từ phong cách cung đình Huế hòa quyện với tính cách cần kiệm của người dân miền di sản, mâm cỗ nơi đây thường không thiên về số lượng quá lớn mà tập trung vào sự tinh xảo trong cách chế biến và trình bày. Thay vì bánh chưng, người miền Trung chọn bánh tét với dáng trụ dài, tượng trưng cho sự gắn kết bền bỉ và chân phương của con người miền Trung.
Nét đậm đà nhất trên bàn ăn ngày Tết miền Trung là các món ngâm mặn mà, tiêu biểu là thịt heo ngâm nước mắm nguyên chất. Những miếng thịt săn chắc, thấm đẫm vị đậm của mắm và ngọt của đường, ăn kèm với dưa món được làm từ củ cải, cà rốt phơi khô dập dềnh trong hũ mắm đường. Sự kết hợp giữa vị mặn, cay của ớt và độ giòn sần sật của dưa món tạo nên một phong vị rất riêng, phản ánh bàn tay khéo léo và tâm hồn biết nâng niu sản vật của người phụ nữ nơi đây qua bao mùa bão gió.
Tết miền Nam: Hơi thở trù phú và lời nguyện cầu viên mãn
Trái ngược với sự bài bản của miền Bắc hay sự tỉ mỉ của miền Trung, mâm cỗ Tết miền Nam rực rỡ và phóng khoáng như chính tâm hồn hào sảng của người dân vùng sông nước Cửu Long. Mâm cỗ nơi đây thường thuận theo tự nhiên với triết lý “mùa nào thức nấy” nhưng lại gửi gắm những mong cầu rất cụ thể qua cách chơi chữ của tên gọi các món ăn.
Món thịt kho hột vịt với những miếng thịt vuông và quả trứng tròn trịa là hình ảnh ẩn dụ cho sự “vuông tròn”, viên mãn của đất trời và cuộc sống gia đình. Bên cạnh đó, bát canh khổ qua nhồi thịt luôn hiện diện như một lời khẳng định đầy lạc quan rằng mọi nỗi “khổ” của năm cũ đã chính thức “qua” đi để đón nhận những điều may mắn. Sự góp mặt của đĩa tôm khô củ kiệu giòn tan, chua ngọt càng làm tăng thêm vẻ trù phú, đầy đặn cho bữa cơm đoàn viên của người dân Nam Bộ, nơi thiên nhiên luôn ưu ái và lòng người luôn mở rộng.
Điểm hội tụ của lòng thành và hơi ấm tổ tiên
Dù khác biệt về cách nêm nếm hay lối bày biện, mâm cỗ Tết Việt ở bất cứ miền nào cũng đều được gắn kết bởi một đức tin duy nhất về lòng biết ơn và sự hòa hợp. Đó là con gà luộc da vàng óng ngậm đóa hoa hồng cúng Giao thừa tượng trưng cho khởi đầu thuận lợi, và đĩa xôi gấc đỏ rực mang niềm tin về sự hanh thông. Bát nước mắm nguyên chất với vài lát ớt đỏ đặt chính giữa mâm không chỉ là gia vị, mà còn là biểu tượng của sự đoàn kết – một điểm giao thoa nơi mọi hương vị khác biệt đều tìm thấy sự đồng điệu.
Nghi thức “thụ lộc” sau khi tàn hương chính là khoảnh khắc thiêng liêng nhất, khi con cháu cùng nhau thưởng thức những món ăn đã dâng cúng. Đây là lúc người Việt tin rằng mình đang được sẻ chia hồng ân và sự chở che từ tổ tiên, tạo nên một cảm giác bình an và gắn kết huyết thống mạnh mẽ.
Ngày nay, mâm cỗ Tết đã có những chuyển dịch nhẹ nhàng để phù hợp với nhịp sống sức khỏe hiện đại. Nhiều gia đình chủ động bổ sung thêm rau xanh, trái cây hoặc các món gỏi nhẹ nhàng để cân bằng dinh dưỡng. Tuy nhiên, dù có thay đổi ra sao, mâm cỗ ngày Tết vẫn mãi là một “bảo tàng ẩm thực” sống động, nơi mỗi món ăn đều kể một câu chuyện về nguồn cội, về tình yêu gia đình và về khát vọng bình an của mỗi người dân Việt Nam trước thềm năm mới.
