Chơi Tết: Thanh âm của ký ức và những nét vẽ tâm hồn
Người Việt có hai từ đi đôi với nhau để nói về ngày Tết: “Ăn” và “Chơi”. Nếu “ăn Tết” tập trung vào sự no đủ của mâm cỗ, thì “chơi Tết” lại chính là hành trình tìm về những giá trị tinh thần, là cách con người thưởng lãm mùa xuân bằng tất cả các giác quan. Đối với độc giả Nhật Bản, những người vốn trân trọng từng khoảnh khắc giao mùa, “chơi Tết” của người Việt cũng giống như một buổi trà đạo kéo dài – nơi mỗi cử chỉ, mỗi thú vui đều ẩn chứa một triết lý nhân sinh sâu sắc.
Những thanh âm của ký ức và “Mùi của Tết”
Trong tâm thức của mỗi người Việt, Tết không chỉ đến khi nhìn thấy lịch sang trang, mà Tết về trong những làn hương và thanh âm rất riêng biệt. Đó là “mùi Tết” – một sự tổng hòa kỳ diệu của mùi khói củi luộc bánh chưng ấm nồng, mùi nhang trầm nghi ngút trên bàn thờ tổ tiên, và đặc biệt là mùi của lá mùi già dùng để tắm vào chiều cuối năm. Đó là mùi của sự thanh tẩy, rũ bỏ những muộn phiền cũ để đón nhận hương xuân hanh hao, tinh khiết.
Cùng với mùi hương là những thanh âm không thể phai mờ. Trong ký ức của nhiều thế hệ, tiếng pháo nổ giòn giã trước hiên nhà chính là tín hiệu đánh thức mùa xuân, là tiếng reo vui xua đuổi những điều không may mắn. Dù ngày nay tiếng pháo nổ đã lùi vào quá khứ, nhưng “văn hóa thanh âm” ấy vẫn sống lại mãnh liệt qua tiếng trống hội rộn rã ở đình làng hay những màn pháo hoa rực rỡ đêm Giao thừa. Thanh âm ấy không chỉ là âm nhạc, đó là nhịp đập của sự hồi sinh.
Những nét vẽ tâm hồn và hồn chữ của Ông Đồ
Nếu phải tìm một hình ảnh đại diện cho sự tĩnh lặng và tao nhã của Tết Việt, đó chắc chắn là hình ảnh “ông đồ” bày mực tàu, giấy đỏ bên vỉa hè hay trong khuôn viên Văn Miếu. Nghệ thuật Thư pháp – hay tục “xin chữ” đầu năm – là một nét chơi thanh cao thể hiện sự sùng bái tri thức và đạo đức của người Việt.
Người Việt không “mua” chữ, họ “xin” chữ. Mỗi nét bút bay bổng của ông đồ là một lời cầu chúc được cá nhân hóa: người xin chữ “An” cho gia đạo bình yên, người xin chữ “Đức” để răn dạy con cháu, người xin chữ “Lộc” cho khởi đầu hanh thông. Sự trân trọng nét chữ này có nét tương đồng sâu sắc với nghệ thuật Shodo (Thư đạo) của Nhật Bản, nơi mỗi nét mực đen trên nền giấy trắng chính là sự soi chiếu của nội tâm và nhân cách. Bên cạnh đó, những bức tranh Tết Đông Hồ, Hàng Trống với sắc màu mộc mạc từ thiên nhiên như vẽ lên khát vọng về một cuộc sống no đủ, phồn vinh qua hình ảnh đàn lợn âm dương hay em bé ôm gà.
Sự hòa quyện giữa Tĩnh và Động: Từ chén trà đến trống hội
Văn hóa chơi Tết của người Việt là một sự cân bằng tuyệt vời giữa hai thái cực. Ở một góc độ tĩnh lặng, chơi Tết là ngồi lại bên nhau quanh ấm trà sen thơm ngát, nhâm nhi chút mứt gừng cay nồng hay mứt sen ngọt dịu. Thú vui thưởng trà mứt không đơn thuần là ẩm thực, mà là nghệ thuật tiếp đãi lòng thành, là khoảng lặng để con người chiêm nghiệm về những gì đã qua và những điều sắp tới.
Ngược lại, ở những không gian công cộng, Tết lại bùng nổ với tính “Động” rộn ràng. Tiếng trống hội đánh thức cả một vùng quê, dẫn lối cho những màn múa Lân – Sư – Rồng đầy năng lượng tích cực. Các trò chơi dân gian như đánh đu – nơi con người bay bổng giữa đất trời, hay cờ người – sự kết hợp giữa trí tuệ và nghệ thuật trình diễn, đều thể hiện tinh thần lạc quan và khát vọng vươn cao. Những lễ hội làng (Matsuri kiểu Việt) không chỉ là vui chơi, mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, nơi những giá trị lịch sử và hiện đại gặp nhau trong tiếng cười vang.
Đạo lý chúc Tết và nghi thức Xông đất
Chơi Tết còn thể hiện qua những quy tắc ứng xử đầy tính nhân văn. Tục “Xông đất” là một ví dụ điển hình cho sự chiêm nghiệm tâm linh. Người chủ gia đình sẽ chọn một người có tính cách hiền hòa, vận số tốt và hợp tuổi để bước chân vào nhà đầu tiên sau giờ Giao thừa, với niềm tin người đó sẽ mang lại vận may cho cả năm.
Hơn tất cả, đạo lý của người Việt được gói gọn trong câu nói: “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”. Thứ tự thăm hỏi này không chỉ là thói quen, mà là sự khẳng định về lòng hiếu thảo và sự tôn sư trọng đạo. Chúc Tết không chỉ là trao nhau những lời tốt đẹp, mà là khoảnh khắc con người xóa bỏ mọi hiềm khích cũ, mở lòng mình để đón nhận những duyên lành mới.
Chơi để nuôi dưỡng và tái tạo
Với người Việt, chơi Tết không phải là sự lãng phí thời gian, mà là một cuộc “tái tạo tâm hồn”. Qua việc xin một nhành lộc nhỏ, ngắm một thế cây Bonsai vững chãi hay hòa mình vào dòng người đi lễ chùa đầu năm, mỗi người đều tìm thấy cho mình một sự an nhiên kỳ lạ.
Chơi Tết chính là cách người Việt gìn giữ những nét vẽ tâm hồn và thanh âm của ký ức giữa dòng chảy hối hả của thời đại. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, dù cuộc sống có thay đổi bao nhiêu, những giá trị về lòng biết ơn, sự gắn kết gia đình và tình yêu thiên nhiên sẽ mãi là gốc rễ giúp mùa xuân luôn nở hoa trong lòng mỗi người.
