Bánh Chưng, Bánh Giầy – Triết lý “Đất vuông, Trời tròn” gói trong lá xanh
Nếu có một hình ảnh nào đủ sức mạnh để đánh thức tinh thần dân tộc của người Việt mỗi dịp xuân về, đó chắc chắn không phải là những bữa tiệc xa hoa, mà là hình ảnh những chiếc bánh chưng xanh mướt được xếp ngay ngắn trên bàn thờ tổ tiên. Nếu ở Nhật Bản, chiếc bánh Kagami mochi trắng ngần tượng trưng cho sự thanh khiết và lời cầu chúc may mắn của vị thần Toshigami, thì tại Việt Nam, cặp bánh Chưng và bánh Giầy chính là bản tuyên ngôn về lòng hiếu thảo, triết lý nhân sinh và sự trân quý hạt gạo – thứ “ngọc thực” nuôi sống bao thế hệ người Việt.
Huyền thoại về sự chân thành và hạt ngọc của đất trời
Câu chuyện về bánh Chưng, bánh Giầy bắt đầu từ thời đại các Vua Hùng dựng nước, gắn liền với hoàng tử Lang Liêu. Trong cuộc thi dâng lễ vật lên vua cha, khi các hoàng tử khác mải mê tìm kiếm sơn hào hải vị hay báu vật phương xa, Lang Liêu – một hoàng tử nghèo khó vốn gắn bó với ruộng đồng – lại chọn cách tôn vinh hạt gạo quê hương. Với sự giúp đỡ của thần linh, chàng đã tạo ra hai loại bánh: một chiếc hình tròn tượng trưng cho Trời, một chiếc hình vuông tượng trưng cho Đất. Chiếc bánh ấy đã chiến thắng tất cả những vật phẩm xa xỉ nhất, bởi nó chứa đựng điều quý giá nhất của một dân tộc nông nghiệp: sự lao động bền bỉ và lòng biết ơn đối với nguồn cội.
Đối với độc giả Nhật Bản, những người vốn dành một sự kính trọng tuyệt đối cho linh hồn của lúa gạo (Inadama), câu chuyện này mang một sự đồng điệu sâu sắc. Người Việt tin rằng lúa gạo là tinh hoa của đất trời, là thứ quý giá nhất mà thiên nhiên ban tặng. Chữ “Tết” thực chất có nguồn gốc từ chữ “Tiết” – thời điểm chuyển giao của mùa màng. Vì vậy, dâng lên tổ tiên chiếc bánh làm từ gạo nếp không chỉ là dâng một món ăn, mà là dâng cả tâm hồn và thành quả lao động của một năm ròng rã.
Triết lý Âm – Dương và sự hòa hợp của vũ trụ
Cặp bánh Chưng và bánh Giầy mang trong mình tư duy thẩm mỹ và triết lý phương Đông sâu sắc: “Thiên viên Địa phương” (Trời tròn, Đất vuông). Bánh Giầy với màu trắng tinh khôi, hình tròn đầy đặn, đại diện cho bầu trời, cho tính Dương, sự thuần khiết và vĩnh cửu. Để tạo ra độ dẻo mịn của bánh Giầy, người thợ phải trải qua công đoạn “giầy” (giã) xôi thật kỹ khi còn nóng hổi – một kỹ thuật thủ công đòi hỏi sự kiên nhẫn và sức mạnh. Ngược lại, Bánh Chưng với hình vuông vững chãi, sắc xanh mướt của lá dong, đại diện cho mặt đất, cho tính Âm, sự sinh sôi và nuôi dưỡng.
Sự hiện diện của cả hai trên bàn thờ tổ tiên là một lời cầu nguyện cho sự hòa hợp. Đó là sự giao thoa giữa con người và thiên nhiên, giữa âm và dương, giữa bầu trời bao la và mặt đất màu mỡ. Người Việt gói ghém cả một “vũ trụ thu nhỏ” vào trong lớp lá dong. Nhìn vào một chiếc bánh Chưng, ta thấy cả hệ sinh thái của làng quê: gạo nếp từ cánh đồng, đậu xanh từ đất đai, thịt lợn đại diện cho muông thú, và những sợi lạt tre kết nối tất thảy lại thành một khối thống nhất. Sự tỉ mỉ trong cách xếp lá, buộc lạt đòi hỏi một sự kiên nhẫn và kỹ thuật khéo léo, mang nét tương đồng lạ kỳ với tinh thần thủ công mỹ nghệ Monozukuri đầy tự hào của người Nhật.
Nghệ thuật thưởng thức: Sự tinh tế của bàn tay và vị giác
Cách thưởng thức bánh Chưng, bánh Giầy của người Việt cũng là một câu chuyện về văn hóa và sự tao nhã. Một trong những khoảnh khắc thú vị nhất đối với người quan sát chính là lúc “cắt bánh”. Người Việt thường không dùng dao để cắt bánh Chưng, vì gạo nếp rất dính và dễ làm hỏng hình dáng bánh. Thay vào đó, người ta sử dụng chính những sợi lạt tre dùng để buộc bánh lúc trước. Những sợi lạt mảnh dẻ được xếp chéo lên mặt bánh, sau đó người ta khéo léo rút từng sợi để chia bánh thành 8 miếng đều tăm tắp. Đây là một “nghi thức” thị giác tuyệt đẹp, thể hiện sự thông minh và tinh tế trong đời sống thường nhật của người Việt xưa.
Bánh Chưng thường được ăn kèm với dưa hành muối (ở miền Bắc) hoặc dưa món (ở miền Trung và Nam). Vị chua cay, giòn tan của dưa hành sẽ làm cân bằng lại vị béo ngậy của thịt mỡ và độ dẻo thơm của gạo nếp. Sự kết hợp này không chỉ tốt cho tiêu hóa mà còn là một cuộc dạo chơi của vị giác: có cái bùi của đậu, cái thơm của tiêu rừng, và cái mặn mòi của nước mắm cốt.
Sau những ngày Tết chính, khi bánh đã se mặt, người Việt thường đem rán bánh trên chảo nóng. Miếng bánh chưng rán với lớp vỏ vàng ruộm, giòn tan bên ngoài nhưng vẫn giữ được độ mềm dẻo, thơm lừng bên trong là một ký ức tuổi thơ không thể quên của bất kỳ ai. Trong khi đó, bánh Giầy lại thường được kẹp cùng một miếng giò lụa thơm mùi lá chuối, tạo nên một món ăn giản dị nhưng đầy thanh tao, thường được dùng để mời khách hoặc làm món ăn sáng nhẹ nhàng trong những ngày xuân mới.
Bếp lửa đêm đông – Nơi thắt chặt tình thân
Có lẽ, điều khiến bánh Chưng trở nên thiêng liêng nhất chính là quá trình đợi chờ bên nồi bánh. Luộc một nồi bánh Chưng mất từ 10 đến 12 tiếng đồng hồ liên tục trên bếp lửa. Trong cái lạnh của mùa đông, cả gia đình quây quần bên ánh lửa hồng rực cháy thâu đêm. Đó là lúc người già kể cho con cháu nghe những tích xưa, là lúc những người đi xa trở về được sưởi ấm tâm hồn sau một năm bôn ba.
Trong văn hóa Việt, chiếc bánh Chưng ngon nhất không phải là chiếc bánh mua ở cửa hàng sang trọng, mà là chiếc bánh mang mùi khói bếp, mùi mồ hôi của cha và bàn tay tảo tần của mẹ. Nó là sợi dây kết nối các thế hệ, là cách mà lòng hiếu thảo được truyền nối một cách tự nhiên nhất. Dù xã hội có hiện đại đến đâu, dù có những loại bánh cao cấp khác ra đời, thì hình dáng vuông vức của bánh Chưng vẫn luôn là “mã gen” văn hóa, giúp người Việt dù ở bất cứ đâu trên thế giới cũng có thể tìm thấy con đường trở về nhà.
Đối với người bạn từ Nhật Bản, khi bạn cầm trên tay một miếng bánh Chưng hay bánh Giầy, hãy hiểu rằng bạn đang cầm trên tay một di sản nghìn năm. Hãy bóc lớp lá xanh bằng sự trân trọng, cảm nhận mùi hương của làng quê Việt và thưởng thức nó bằng cả tâm hồn. Bởi ở đó, có cả bầu trời, mặt đất và trái tim của những người nông dân hiền lành luôn tôn thờ hạt ngọc của thiên nhiên.
