Thị trường năng lượng tái tạo Việt Nam trong giai đoạn 2023–2024 không còn là những tiếng reo hò của các dự án chạy đua giá FIT (giá ưu đãi). Thay vào đó, thị trường đã bước vào một giai đoạn trầm lắng hơn nhưng lại đầy kịch tính với làn sóng M&A (Mua bán và Sáp nhập) mạnh mẽ. Khi các doanh nghiệp nội địa đối mặt với áp lực tài chính và sự thay đổi trong cơ cấu giá điện, những “ông lớn” năng lượng quốc tế như AC Energy, Super Energy, Tokyo Gas hay J-Power đã nhanh chóng chớp thời cơ để thâu tóm các dự án điện gió và điện mặt trời. Đây là một case study điển hình về sự chuyển dịch tài sản từ các nhà phát triển dự án địa phương sang các nhà đầu tư chiến lược dài hạn có tiềm lực tài chính hùng mạnh.
Bối cảnh thị trường: Từ “cơn sốt” đầu tư đến giai đoạn thanh lọc
Giai đoạn 2019–2021 chứng kiến sự bùng nổ của năng lượng sạch tại Việt Nam nhờ chính sách giá FIT hấp dẫn, kéo theo sự ra đời của hàng loạt dự án điện mặt trời và điện gió quy mô lớn do các tập đoàn tư nhân trong nước dẫn dắt. Tuy nhiên, khi chính sách giá FIT hết hạn và Quy hoạch điện VIII chậm ban hành đã tạo ra một khoảng trống về cơ chế. Nhiều chủ đầu tư nội địa rơi vào tình trạng “đói vốn” hoặc kẹt trong các khoản nợ vay ngân hàng lãi suất cao khi dự án chưa kịp vận hành hoặc chưa có giá điện chính thức.
Chính trong bối cảnh “nguy” của doanh nghiệp nội lại là “cơ” của các nhà đầu tư ngoại. Các tập đoàn quốc tế với nguồn vốn rẻ và tầm nhìn phát triển bền vững (ESG) đang ráo riết tìm kiếm các dự án đã đi vào vận hành hoặc có pháp lý hoàn thiện để thâu tóm. M&A lúc này trở thành chiếc phao cứu sinh cho các doanh nghiệp trong nước và đồng thời là con đường ngắn nhất để các tập đoàn đa quốc gia thâm nhập sâu vào hạ tầng năng lượng của Việt Nam.
Những “thợ săn” năng lượng và chiến thuật thâu tóm bài bản
Làn sóng M&A 2023–2024 ghi nhận sự hiện diện áp đảo của các nhà đầu tư đến từ Đông Nam Á và Nhật Bản. AC Energy (Philippines) đã liên tục thực hiện các thương vụ mua lại cổ phần tại các trang trại điện gió và mặt trời lớn, biến Việt Nam trở thành một trong những thị trường trọng điểm ngoài Philippines. Chiến lược của AC Energy là đầu tư vào các doanh nghiệp đầu ngành để tận dụng năng lực thực thi bản địa trong khi họ cung cấp sức mạnh tài chính quốc tế.
Super Energy (Thái Lan) cũng không kém cạnh khi sở hữu danh mục đầu tư năng lượng sạch khổng lồ tại Việt Nam thông qua các thương vụ M&A trực tiếp. Cách tiếp cận của người Thái rất thực dụng: họ nhắm vào các cụm dự án có vị trí địa lý thuận lợi và đã hòa lưới điện quốc gia để đảm bảo dòng tiền ngay lập tức. Trong khi đó, các “ông lớn” Nhật Bản như Tokyo Gas và Electric Power Development (J-Power) lại chọn cách tiếp cận thận trọng và sâu sắc hơn. Họ không chỉ mua lại cổ phần mà còn tham gia vào quá trình vận hành kỹ thuật, chuyển giao công nghệ lưu trữ năng lượng và quản trị lưới điện thông minh, nhằm chuẩn bị cho lộ trình phát thải ròng bằng không (Net Zero) của Việt Nam.
Phân tích giá trị chiến lược: Chuyển dịch từ “lượng” sang “chất”
Sự thay đổi chủ sở hữu trong các thương vụ M&A năng lượng tái tạo mang lại một diện mạo mới cho ngành điện Việt Nam. Điểm khác biệ t lớn nhất nằm ở năng lực tài chính và quản trị rủi ro. Các nhà đầu tư nội địa thường dựa quá nhiều vào đòn bẩy tài chính ngân hàng, khiến dự án dễ bị tổn thương trước biến động lãi suất. Ngược lại, khi các tập đoàn như Tokyo Gas hay J-Power vào cuộc, họ mang theo nguồn vốn dài hạn với chi phí thấp từ các định chế quốc tế. Điều này giúp các dự án điện gió và mặt trời hoạt động ổn định và bền vững hơn trong suốt vòng đời 20-25 năm.
Về mặt kỹ thuật, M&A giúp giải quyết bài toán hiệu suất. Các nhà đầu tư quốc tế thường áp dụng các tiêu chuẩn vận hành và bảo trì (O&M) khắt khe hơn, giúp tối ưu hóa sản lượng điện phát lên lưới. Việc tích hợp các giải pháp công nghệ tiên tiến từ Nhật Bản hay Philippines vào các trang trại điện hiện có tại Việt Nam là một giá trị thặng dư khổng lồ mà M&A mang lại, vượt xa những con số trên hợp đồng mua bán cổ phần. Nó giúp nâng tầm hạ tầng năng lượng của Việt Nam lên chuẩn mực toàn cầu, sẵn sàng cho việc kết nối và vận hành linh hoạt trong hệ thống điện quốc gia.
Bài học từ làn sóng đổi ngôi trong ngành năng lượng xanh
Thực tế M&A trong hai năm qua đã để lại những bài học đắt giá cho cả nhà đầu tư lẫn cơ quan quản lý. Đối với các doanh nghiệp nội địa, bài học lớn nhất là về cấu trúc tài chính và tính bền vững. Việc phát triển dự án dựa quá nhiều vào chính sách ưu đãi ngắn hạn mà không có phương án tài chính dự phòng dài hạn sẽ dẫn đến việc mất quyền kiểm soát khi thị trường biến động. M&A trong trường hợp này là sự đào thải tất yếu để đưa tài sản vào tay những người có năng lực vận hành tốt hơn.
Đối với các nhà đầu tư ngoại, bài học về sự am hiểu địa phương và pháp lý là then chốt. Những tập đoàn thành công như Super Energy hay AC Energy đều có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về đội ngũ pháp lý bản địa để xử lý các vấn đề về quy hoạch và hợp đồng mua bán điện (PPA). Việc mua lại một dự án năng lượng tại Việt Nam không chỉ là giao dịch tài sản mà là sự cam kết đồng hành cùng chính sách năng lượng quốc gia.
Ngoài ra, làn sóng này cũng cho thấy tầm quan trọng của việc minh bạch hóa quy trình dự án. Các dự án có pháp lý sạch, hồ sơ kỹ thuật rõ ràng luôn được định giá cao và giao dịch nhanh chóng. Đây chính là tiêu chuẩn mà các doanh nghiệp Việt cần hướng tới nếu muốn thu hút dòng vốn ngoại trong các giai đoạn tiếp theo.
Tầm nhìn hướng tới Net Zero và vai trò của M&A
Xu hướng M&A trong điện gió và mặt trời dự kiến sẽ còn tiếp diễn mạnh mẽ khi Quy hoạch điện VIII đi vào thực thi sâu rộng. Các nhà đầu tư quốc tế sẽ không chỉ dừng lại ở các dự án hiện hữu mà sẽ tiến tới M&A các doanh nghiệp có năng lực phát triển dự án điện gió ngoài khơi – một lĩnh vực đòi hỏi nguồn vốn và công nghệ cực lớn.
Tóm lại, làn sóng M&A năng lượng tái tạo 2023–2024 là một cuộc thanh lọc cần thiết để thị trường bước vào giai đoạn phát triển thực chất hơn. Sự hiện diện của các tập đoàn quốc tế như J-Power hay AC Energy đã mang đến luồng sinh khí mới về tài chính và công nghệ cho ngành điện xanh Việt Nam. Thông qua M&A, các dự án năng lượng không chỉ đơn thuần thay đổi chủ sở hữu, mà là sự chuyển mình để trở thành những trụ cột vững chắc trong hành trình hướng tới mục tiêu Net Zero của quốc gia. Cuộc chơi giờ đây thuộc về những nhà đầu tư có tầm nhìn xa, tiềm lực mạnh và biết cách kết hợp tinh hoa quốc tế với nguồn lực địa phương.
